Ritucharya – Ayurvedic Seasonal Regimen
Ritucharya, as defined by Ayurveda, refers to the seasonal routine one should follow to maintain optimal health throughout the year. It entails adhering to specific guidelines that guide lifestyle, diet, and daily routine changes with every season change.
Ritucharya plays an essential role in adapting to our ever-evolving environment, with seasons changing along with their qualities and the consequent effect they may have on both physical and mental well-being. By adhering to Ritucharya we can sync up with nature’s rhythms while striking a balance between our internal and external environments.
Ritucharya can provide many advantages, including improved digestion, increased immunity, better sleep quality, and higher energy levels. Furthermore, following Ritucharya helps prevent seasonal illnesses like colds, flu, and allergies and can support our body’s natural healing mechanisms to support health over time.
Ritucharya is an essential aspect of Ayurveda that promotes holistic well-being by emphasizing living in harmony with nature. By following its guidelines, we can maintain optimal health and prevent illness – leading us to live a fulfilling and joyful life.
We shall now discuss the Chapter Ritucharya seasonal regimen as preached by Atreya and other great sages. 1
[tta_listen_btn]
Six Seasons – in the Ancient Ayurvedic Calendar
Six Seasons – in the Ancient Ayurvedic Calendar
स०-मासैरित्यादिना कालोपवर्णनमाह| ननु, कालोपवर्णनं दिनचर्यायां कस्मान्न कृतम् ? उच्यते| ऋतुगौरवोद्भावनार्थम्| ऋतवो हि विशेषेणोपयोगिनः, विप्रतिपत्तेश्च| यथा- एके चातुर्मासिकमृतुं कृत्वा शीतोष्णवृष्टिलक्षणान् हेमन्तग्रीष्मवर्षाख्यांस्त्रीनृतूनिच्छन्ति| अपरे तु द्विमासिकान् शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्तलक्षणान् षडृतूनिति| द्वे संख्ये येषां ते द्विसंख्याः, तैर्द्विसंख्यैः| माघ आद्यो येषां फाल्गुनादीनां त एवम्| तैर्द्विसंख्यैर्माघाद्यैर्मासैः क्रमात्- परिपाठ्या षडृतव स्मृताः| के ते ? इत्याह- शिशिराद्याः- शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः| उपचारादेव षट्त्वे लब्धे षड्ग्रहणं परमतक्षेपार्थम्| तथा हि- केचित् त्रय एव ऋतव इति मन्यन्ते| तैस्तु ऋतुभिस्त्रिभिः शिशिरादिभिरुत्तरायणं विद्यात्- जानीयात्| अयनमुत्तरं- सवितुरुत्तरमार्गप्रतिपत्तिः, उत्तरायणम् आदानं जानीयात्| आदानमिति चान्वर्थं नाम इति प्रतिपादयति| तदा- तस्मिन् काले, नृणां प्रतिदिनं- अन्वहं, बलमादत्ते- सारं गृह्णाति| कोऽसौ ? प्रकृतत्वादादित्यः|
There are six seasons (ritus), each measuring a period of two months and starting with the month of Sisira, Vasanta, Grisma, Varsa, and Hima (Hemanta) successively. The three commencing with Sisira (Sisira, Vasanta, and Grisma) together pertain to the northern solstice (Uttarayana), also known as Adana kala because the strength of the people is taken away daily by the sun during this period. 1-2
Uttarayana diet regimen / Adana kala – mid January to mid July Uttarayana – Adana kala regimen
स०-आदित्यश्च पवनाश्चादित्यपवनाः, ते तस्मिन् काले यस्मात्सौम्यान्गुणान् भुवः सम्बन्धिनः क्षपयन्ति- विनाशयन्ति| कीदृशास्ते ? अत्यर्थं- अतिशयेन तीक्ष्णाश्चोष्णाश्च रूक्षाश्चात्यर्थ- तीक्ष्णोष्णरूक्षाः| कस्मादेवंविधास्ते ? इत्याह- मार्गस्वभावतः- वर्त्मस्वाभाव्यात्| न च स्वभावः पर्यनुयोगमर्हति| मार्गः- उष्णांशोरुत्तरदिग्गमनम्| यतश्चादित्यपवना रूक्षास्ततस्तिक्तादयो रसा बलिनो भवन्ति| क्रमादित्यनेन यथासंख्यमत्र बोधयति| तेन तिक्तः शिशिरे, वसन्ते कषायो, ग्रीष्मे कटुको, बलीत्यवतिष्ठते, न सर्वे तिक्तादय एकैकस्मिन्नृताविति| तिक्त इत्याद्यसमासकरणं ज्ञापनार्थम्| तिक्तादिरेकैको बली भवति| द्वौ तु स्वप्रमाणावस्थितौ| नैवर्तौ पृथग्भूय तिक्तादेर्बलवत्त्वमित्यर्थः| यत एवं भूमेः सौम्यगुणहानिर्वर्धनं च रूक्षाणां रसानाम्, तस्मात्कारणादादानमाग्नेयम्|
During the northern solstice , the Uttarayana, because of the nature of the path, both the sun and wind become very powerful and they dry and take away all the cooling qualities of the earth.
The bitter (tikta), astringent (kashaya), and pungent (katu) tastes become more powerful, respectively, in the three successive ritus of this solstice; therefore in nature, this adana kala remains like fire. 3-4
Dakshinayana diet regimen/ Visarga Kala – mid-July to mid-January Dakshinayana – Visarga Kala
स०-त्रयो वर्षादय ऋतवो दक्षिणायनं भगवतो दिवाकरस्य दक्षिणदिग्गमनम्| स च कालो विसर्गाख्यः|
यत्- यस्मात्, बलमयं कालो विसृजति- ददाति दक्षिणायनाख्यः, तस्माद्विसर्गोऽन्वर्थसंज्ञः कालः| हि- यस्मात्, अत्र- विसर्गाख्ये काले, सौम्यत्वात्- सोमभूयिष्ठत्वात्, सोमो बलवान्, तदाश्रितरात्रिवृद्धिदर्शनात्| हीयते रविः- तदाश्रितदिनहान्युपलब्धेर्हीनशक्तिः सम्पद्यते| कदा ? महीतले- भूपृष्ठे, शान्ततापे सति| कैः ? मेघवृष्ट्यनिलैः शीतैः| शीतैरित्युपलक्षणार्थम्, विसर्गकालत्वान्मृदुभिः स्निग्धैरपीति| अत एव स्निग्धा रसा अम्ललवणमधुरा बलिनो भवन्ति| अत्रापि क्रमादित्यनुवर्तते| पूर्ववच्च व्याख्येयम्|
आ० र०-द्वितीयर्तुत्रयस्य संज्ञाद्वयमाह-ऋतव इति| वर्षादयस्त्रय ऋतवो दक्षिणायनं विसर्गश्चोच्यते|
विसर्गसंज्ञां निर्वक्ति-यद्बलमिति| यत्-यस्मात्, अयं कालः सौम्यत्वाद्धेतोर्बलं विसृजति-ददाति, अतो विसर्गाख्यः| सौम्यत्वे हेतुमाह-अत्र सोम इति| हि-यस्मात्, अत्र-अस्मिन् काले मार्गे च, तद्वशात्सोमो बलवान् भवति| तविश्च हीयते-त्यज्यते, प्रकृतत्वाद्बलेन| न केवलं कालमार्गवशात्, किन्तु शीतैर्मेघवृष्ट्यनिलैश्च| वृष्ट्या विनाऽपि छायाया एव कारणत्वान्मेघानां पृथग्ग्रहणम्| तथा, इह-अस्मिन् काले, अम्लाद्याः स्निग्धा रसा बलिनो भवन्ति| कस्मिन्सति ? तैरेव मेघाद्यैः शान्ततापे महीतले सति| आदाने ह्यादित्यपवनतापितायां भुवि सौम्यगुणक्षयाद्रूक्षा रसा बलिन आसन्| विसर्गे पुनः शान्ततापायां भुवि सौम्यगुणलाभात् स्निग्धा रसा बलिन इत्यर्थः| चकारेण क्रमादित्यनुकृष्यते| तेन वर्षास्वम्लो बली, ततोऽपि शरदि लवणः, ततोऽपि हेमन्ते मधुर इति सिद्धम्| सोमवृद्ध्या, सूर्यहान्या, स्निग्धरसबलित्वेन च विसर्गस्य सौम्यत्वमितिवाक्यार्थः| कालमार्गयोः कारणत्वं सङ्ग्रहेऽप्युक्तम् (सू. अ. ४)- “कालमार्गमेघवातवर्षाभिहतप्रतापे दक्षिणायनगेऽर्के शशिनि चाव्याहतबले” इति| मार्गोऽत्र कर्कटादिराशिषट्कपरिच्छिन्न आकाशभागः|
The southern solstice (Daksinayana) relates to the three ritus the Varsa, Sarat and Hemanta . It is referred as the Visarga kala as during this period the sun releases the strength of the people; because the moon is more powerful and the sun loses its strength, the earth remains cool from the heat of sunlight by the effect of clouds, rain, and cold wind. During this period, the unctuous tastes (sour) amla, salt (lavana), and sweet (madhura) are powerful in their respective order. 5-6
Variation in strength as per season Variation in strength as per season
स०-शीतस्वभावे काले हेमन्तशिशिराख्ये नृणामग्र्यं बलं भवति| वृष्टिश्च घर्मश्च तस्मिन्वृष्टिघर्मे- वर्षाग्रेएष्माख्ये कालेऽल्पम्| तुरवधारणे| शेषयोः- शरद्वसन्तयोरृत्वोर्मध्यमेव बलम्| ननु, वसन्ते आदानकालत्वादत्यर्थतीक्ष्णोष्णरूक्षैरादित्यपवनैः शोष्यमाणेषु बलवृद्धिहेतुषु भुवः सौम्येषु गुणेषु, कथं मध्यबलत्वमिति ? अत्र ब्रूमः| वर्षादिषु त्रिष्वृतुषु बलमुपचितं क्रमेणैवापचीयते| यथा- कॄष्णपक्षे चन्द्रः| तस्माद्दीर्घकालानुवृत्तं बलमुपचितं वसन्ते क्रमेणैवापचीयते, इति मध्यबलत्वं युक्तम्| अनेनैव हेतुना शिशिरेऽग्र्यबलत्वम्| यतः सकलेन विसर्गिणा कालेन यदुपचितमतिशयेन बलं तत् शिशिरे प्रारम्भमात्रादानकालेऽपचीयमानमपि बलं न हीनं लक्ष्यते| यथा- कृष्णपक्षादौ चन्द्रः क्षीयमाणः, इति युक्तमुक्तं शीतेऽग्र्यं बलं वसन्ते च मध्यं बलमिति|
The strength of the people could be maximum during the cold season, comprising of winter and dewy seasons (Hemanta and Sisira ).
During rainy and warm seasons (Varsa and Grisma ), it could be poor,
while the natural strength of human beings remains moderate during the rest of the seasons . 61/2
Hemanta Ritucharya Ayurveda Winter regimen Mid-November to Mid January
स०-किल विसर्गाभिवर्द्धितबलत्वात्पुमान् बली भवति| तस्य बलिनः पुंसो हेमन्ते काले शीतसंरोधाद्धेतोरनलोऽग्निर्बली भवति| यतः सर्वतः स्रोतोरोधाज्जाठरोऽग्निरान्तरैरेव स्वेरर्चिर्भिरभिवर्धते| वर्धितश्चासौ युक्तमाहारं सम्यक्पचति| पक्वाच्चाहाराद्बलमभ्याधिकं जायते| हेमन्ते इत्यनेन एतत् द्योतयति, अस्मिन्नेव काले शीतसंरोधात् प्रबलोऽग्निर्भवति, न तु ऋत्वन्तरोपजनितशीतसंरोधात्| तथा हि- अन्यर्तुजेन शीतेनाग्निसादो भवति, यथा- वर्षासु| तत्र हि वृष्टिवाताभ्यां भवति शीतम्, न चाग्निदीप्तिः| तथा चाष्टाङ्गसङ्ग्रहे (सू.अ.४)- “वृष्टिवाताकुले त्वह्नि भोजनं क्लेदवातजित्| परिशुष्कं लघुस्निग्धमुष्णाम्ललवणं भजेत्” इति| इह पुनरनेकरूपं गौरवयुक्तं भोजनं शस्यते| वक्ष्यति हि- “अतो हिमेऽस्मिन्” इत्यारभ्य यावत् “रसान् स्निग्धान्पलं पुष्टम्” इत्यादि| तथोक्तम्- “ऊष्मा बहिः प्रतिहतो हिमशीतवातैरन्तः शरीरविवरं प्रतिपद्यमानः| स्वस्थानपिण्डितवपुर्भवति प्रचण्डः शीतेऽनिलानलहरो विधिरिष्यतेऽतः” इति| तथा, यद्यपि “तत्र सत्त्वशरीरोत्थं” इत्यारभ्य यावत् “तथोर्जस्करयोगजम्” इत्यादिना (हृ.शा.अ.३/७८) ग्रन्थेनाहारो युक्तजस्यैकस्यैव बलस्य हेतुरित्युक्तो ग्रन्थकृता| तथाऽपि युक्त्या निरूप्यमाणः सहजकालजयोरपि बलयोराहार एव हेतुः, अनुवृत्तिहेतुत्वात्| तथा ह्याहारं विना शरीरमेव न स्यात्| तदनया युक्त्या त्रिविधमपि बलमाहारजमिति बोद्धव्यम्| ननु, यदि प्रबलोऽनलो भवति, ततः किम् ? इत्याह- अल्पेन्धन इत्यादि| अल्पमिन्धनमाहाराख्यं यस्य सोऽल्पेन्धनः सन्, सोऽनलो, धातून्- रसादीन् पचेत्| कीदृशः ? वायुनेरितः- वातोद्दीपितः| अतः- अस्मादनन्तरोक्ताद्धेतोरल्पेन्धनत्वे सति धातुपाकाख्यात्| अस्मिन् हिमे शीते स्वाद्वम्ललवणाख्यान् रसान् सेवेत| नान्यर्तुसम्भवे हिम इत्यस्यार्थस्य द्योतनाय (अस्मिन्) हिम इत्युक्तम्|
Regimen during winter
So, it is advised to utilize sweet, sour, and salty (Madhura,Amla,Lavana) foods throughout the winter (Hemanta). 7-8
Hemanta Ritucharya Ayurveda Winter regimen
स०-एतर्हि- एतस्मिन्काले, बुभुक्षितः प्रातरेव- प्रत्युषसि, नान्यकाले यत्किञ्चिद्दिनातिक्रान्तौ सत्याम्, अवश्यकार्यं- मूत्रोत्सर्गादिकं दिनचर्योक्तं, सम्भाव्य- सम्पाद्य, यथोक्तं- यथानिर्दिष्टम्, अनु- पश्चत्, वातघ्नतैलाभ्यङ्गादिकं शीलयेत्| यद्यपि “बुभुक्षितः, अवश्यकर्यं सम्भाव्य यथोक्तं शीलयेदनु” इत्युक्तम्, तथापि बुभुक्षितेन न तथान्यत्कार्यं कार्यम्, यथा भोजनम्| तथा चोक्तम्- “आहारकाले सम्प्राप्ते यो न भुङ्क्ते बुभुक्षितः| तस्य सीदति कायाग्निर्निरिन्धन इवानलः||” इति| तस्मादौचित्याद्बुभुक्षितेनाहारः कार्य इति वेद्यम्| नन्वन्यस्मिन्नपि काले बुभुक्षितस्यैवाहारानुज्ञानादिह बुभुक्षितग्रहणं न कार्यम्| युक्तमाह भवान्| किन्त्वस्मिन्काले जाठराग्निरत्यग्निच्छायानुकारी भवति| ततोऽस्य जाठराग्नेरत्यग्नेरिवोपचारो युक्तः| यथा (चरके चि.अ.१५/२१९, हृदये चि.अ.१०/८४)- “मुहुर्मुहुरजीर्णेऽपि भोज्यान्यस्योपहारयेत्| निरिन्धनोऽन्तरं लब्ध्वा यथैनं न विपादयेत्||” इति| अबुभुक्षितस्यैव भोजनाधिकारित्वमिति भ्रान्तिनिरासायेह बुभुक्षितग्रहणम्| निशानां दैर्घ्यादिति विशिष्टकालोपलक्षणार्थं कृतम्| यदाऽत्र हेमन्ते शर्वर्यो दीर्घा जायन्ते, तदैष विधिः सर्वोनुष्ठेयो न प्रारब्धमात्र एवास्मिन्निति| नन्वत्र सेवेत शीलयेद्भजेदित्येकार्थाभिधायीनि बहूनि क्रियापदानि किं निर्दिष्टानि ? एकेनैवार्थाधिगतेः| अत्र ब्रूमः| कार्यान्तरसूचनार्थमेतत्पदत्रयं कृतम्| तथा हि- “अतो हिमेऽस्मिन्सेवेत” इत्यत्र यः सेवेतशब्दः स इदं द्योतयति- स्वाद्वम्ललवणरसाः पवनविजयार्थमस्मिन् काले नितरामुपयोक्तव्याः| न कादाचित्क एषामस्मिन्नृतावुपयोगो विधेय इति| अत एव वातघ्नतैलाभ्यङ्गादेः पृथगेषां रसानामुपन्यासः| तथा, “यथोक्तं शीलयेत्” इत्यत्र यः शीलयेदित्येष शब्दः स वातघ्नतैलादेः सर्वस्य तुल्यकक्षतां द्योतयति| तथा, “प्रावाराजिन” इत्यादौ यो भजेच्छब्दः स सकलस्याहारविहारशीलनस्य शयनविधेश्च तुल्यतां प्रथयति| तथा च वक्ष्यति (सू.अ.७/५१)- “आहारशयनाब्रह्मचर्यैर्युक्त्या प्रयोजितैः| शरीरं धार्यते नित्यमागारमिव धारणैः||” इति| वातघ्नतैलैरभ्यङ्गं शीलयेत्| तैलस्य सर्वस्यैव वातघ्नत्वाद्वातघ्नेति विशेषणमतिशयप्रतिपादनार्थम्, तेन बलातैलादिभिरिति बोध्यम्| मूर्ध्नि तैलं-शिरोभ्यङ्गादि| विमर्दनं- शरीरसंवाहनम्, एतदौचित्यादभ्यक्तः सन् शीलयेत्| कुशलैः- तद्विद्भिः सार्धं, नियुद्धं- बाहुयुद्धं, शीलयेत्| पादाघातं- पादेन विमर्दनम्, युक्तित इत्यनेनार्धशक्त्यैव शीलनं द्योतयति| बाहुयुद्धपादाघातयोश्चानभ्यक्तस्यैव शीलनं युक्तम्|
In winter as the nights are longer, individuals feel hungry in the early morning, but they should not start eating at that time.
They should start with a routine like,
1. the oil bath (abhyanga) , which involves applying medicated oil with a variety of calming effects over the head and body.
2. bathing the head with much of oil
3. mild massaging of the body,
4. wrestling with the wrestlers to half of one’s strength and
5. careful trampling of the body by experts. 9-10
Hemanta Ritucharya Ayurveda Winter regimen
स०-कषायेण- रोध्रादिना, अपहृतः- अपनीतः, स्नेहो यस्य स एवम्| ततः- अनन्तरं, यथाविधि- शास्त्रोदितेन विधानेन, स्नातः| कुङ्कुमेन- काश्मीरेण, प्रदिग्धः- अनुलिप्तः| दर्पः- कस्तूरिका, तेन सह वर्तते यत्कुङ्कुमं तदेवम्| तथा, अगुरुणा- जोङ्गकेन धूपितः| रसान्- मांसरसान्, स्निग्धान् भजेत्| मांसरसानां स्निग्धत्वेऽपि स्निग्धानिति विशेषणमतिशयद्योतनार्थम्| स्निग्धतमान् रसानित्यर्थः| पलं- मांसं, पुष्टं- मेदुरं, भजेत्| तथा, गुडस्येदं गौडं तन्मध्यम्| तथा, अच्छसुरां- सुरामण्डं, सुरां- मदिरां, च भजेत्| अम्लेनान्नेन कषायद्रव्यैश्च या क्रियते सा सुरा भण्यते| ननु, द्विधैव सुरा सेव्यत्वेनेहाभीष्टा, तत्सुराशब्द एव निर्देष्टुं न्याय्यः| तस्मिन्हि सामान्यपदे निर्दिष्टे द्विधैव सुरा निर्दिष्टा भवति| सत्यमेतत्| किन्त्वच्छसुरां नितरां भजेत्, न तथा सुरामिति ज्ञापनार्थं द्वयोरुपादानम्| अत एवाच्छसुरामिति पूर्वं निर्दिष्टम्| गोधूमेत्यादि| गोधूमश्च पिष्टं च माषश्च इक्षुश्च क्षेएरं च तान्येवम्| गोधूमपिष्टमाषेक्षुक्षीरेभ्य उत्थानं यासां विकृतीनां ता एवम्| उत्पूर्वात्तिष्ठतेः सुपेएति योगविभागाद्भावे कः| “उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य” इति सस्य तकारः| गोधूमपिष्टमाषेक्षुक्षीरोत्थाश्च ता विकृतयश्च, ताः शुभाः- रम्याः, भजेत्| तथा, नवं- अपुराणमन्नं, तथा वसांभजेत्| “शुद्धमांसस्य यः स्नेहः सा वसा परिकीर्तिता”| तथा, तैलं भजेत्- भक्षयेत्| अभ्यङ्गस्तु प्रागनुज्ञात एव| शौचकार्ये- शौचक्रियायां, सुखोदकं- उष्णोदकं, भजेत्| प्रावारः- कार्पासो रोमवान् घनः पटः, स्थूलपटकादिः| अजिनं- सुखस्पर्शरोमचर्म| कौशेयं- पट्टवसनम्| प्रवेणी- सूचीबाणाख्यो वस्त्रविशेषः| कौचवं- राङ्कववस्त्रभेदः, तवरक इत्यन्ये| एतैरास्तृतं- दत्तप्रच्छदपटं, शयनं भजेत्| कीदृक् शयनं भजेत् ? उष्णस्वभावैः- रोमशिकारल्लिकाप्रायैः, प्रावृतः- प्रकर्षेणाच्छादितः| तथा, अर्ककिरणान्भजेत्| कथम् ? युक्त्या- सम्यग्योगलक्षणया| अतिसेविता हि ग्लान्यादीन् कुर्युः| तथा, स्वेदं भजेत्| युक्त्यैवेत्यत्रापि योज्यम्| अतिसेवितो हि स्वेदो ग्लान्यादीन् जनयेत्| पादत्राणं च- पादुकादिकं, सर्वदा भजेत्|
Washing with astringent decoctions, powders, and the like should clear the head and body of the oil.
The next step is to take a bath.
Afterwards, kumkuma and darpa fine powder, also known as kasturi, should be applied.
Aguru fumes should be inhaled by the body.
Meat soup mixed with fats, meat of fattened and well-nourished animals, wine prepared with jaggery, the supematent portion of Surd and Surd as well could be taken in this season.
The eatables prepared from the flour of wheat, black gram, products of sugarcane and of milk, as well as those prepared from freshly harvested, muscle fat and edible oils could be taken as part of meals during this season.
Similarly, hot water could be applied for bathing, and thick sheet made of cotton, leather, silk, wool, or bark of trees which are lightweight could be utilized during sleep.
Exposure to sunlight and fire could be resorted to judiciously in this season.
One should also cover one’s foot with a footwear during the winter. 11-14
Hemanta Ritucharya for women
स०-ऊरू च स्तनौ च श्रोणिश्च ऊरुस्तनश्रोणि| पीवरं- पीनं, ऊरुस्तनश्रोणि यासां ता एवम्भूताः, प्रमदाः- विलासिन्यः, शीतं हरन्ति- नुदन्ति| पीनत्वेनातिकार्श्यमत्र निषिध्यते| तथा चाह ग्राम्यधर्माधिकारे (हृ.सू.अ.७/६९)- “त्यजेदतिकृशाम्” इति| किम्भूताः ? सह मदेन- यौवनोद्भूतेन सुरादिपानजेन कामोद्रेककारिणा वा, वर्तन्ते ताः समदाः| तथा, प्रियाः- वल्लभाः, शीतं हरन्ति| किम्भूताः ? उष्णाङ्ग्यो धूपकुङ्कुमयौवनैः- अगुर्वादिधूपेनोष्णाङ्ग्यः, तथा कुङ्कुमानुलेपनेनोष्णाङ्ग्यः, तथा यौवनोष्मणा, सहजेनोष्णाङ्ग्य इति योज्यम्|
During hemanta season, one should have relation with the women who have well developed thighs, breast and buttocks,
who are enchanting and exhilarated by the use of fragrant fumes, scents, and youthfulness and thus made warm in their person and who are charming. By their embrace such ladies drive away the cold . 15
Hemanta Ritucharya night
स०-अङ्गाराणां तापोऽङ्गारतापः, तेन सन्तप्तं च तद्गर्भेऽभ्यन्तरे भूवेश्म च तत्तस्मिंश्चरति- तिष्ठति नित्यं यस्तस्याङ्गारतापसन्तप्तगर्भभूवेश्मचारिणः पुंसो यतः शीतपारुष्यजनितो दोषो- दुःखं, न जातु- कदाचिज्जायते, ततोऽङ्गारतापसन्तप्तगर्भभूवेश्मचारी स्यादिति भावः|
The problems brought on by cold and dryness won’t harm those who spend their time living in buildings heated by fire, in innermost apartments surrounded by others, or in underground chambers.16
Sisira Ritucharya / Ayurveda winter regimen – Mid January to Mid March: Sisira Ritu charya – Ayurveda winter regimen
स०-अयमेव- हैमन्तः, विधिः- पूर्वोक्तः, शिशिरे च विशेषतः- अतिशयेन कार्यः| कुतः ? इत्याह- यस्मात्तस्मिन् काले शीतमधिकं भवति, कालस्वाभाव्यात्| तथा, आदानकालाज्जातमादानकालजं च रौक्ष्यं भवति| ततो हेतुद्वयाद्विशेषेण हैमन्तिको विधिः सेव्यः| हेमन्ते “रसान् स्निग्धान् शीलयेत्” इत्युक्तम्| शिशिरे तानतिशयेन शीलयेत्| एवं सर्वोऽपि हैमन्तिकौ विधिर्योजनीयः| आदानकालजमित्यनेनैतद्द्योतयति| आदानकाल एव रौक्ष्यस्य कारणम्, नान्यत्| अत एव हेमन्ते शीतेऽपि रौक्ष्यं नास्त्येवेति| आदानस्य च प्रारम्भमात्रत्वे एव शिशिरस्य सम्भव इति शिशिरे किञ्चिदेव रौक्ष्यं वेद्यम्| ननु, यथा रौक्ष्यमादानकालजं तथौष्ण्यमपि| तथा चोक्तम्- “तस्मिन् ह्यत्यर्थतीक्ष्णोष्णरूक्षाः” इति| एवं चौष्ण्यसद्भावाच्छीतस्य हेमन्ततो हानिः प्राप्ता, न त्वाधिक्यम्| तत्कथमुक्तं “तदा हि शीतमधिकम्” इति ? ब्रूमः| रौक्ष्यस्य द्वौ हेतू| एकस्तावद्भगवद्दिवाकरकरैर्जगत्स्नेहादानम्| द्वितीयस्त्वाग्नेयः कालः| तदेवं रौक्ष्येणोभयहेतुजेन शिशिरे काले वाताः शीतस्वभावा आहिताधिकशक्तयो जायन्ते हैमन्तेभ्यो मारुतेभ्यः| तथाविधाश्चौष्ण्येनादानकालजेनादानकालप्राथम्यादप्राप्तबलेन शिशिरे नाभिभूयन्ते| अनभिभूताश्च शीतस्वभावत्वाच्च शीतमेव वर्धयन्ति| अतो युक्तं शीताधिक्यं शिशिर इति|
Regimen during sisira season
Vasanta Ritucharya
स०-शिशिरे मधुरस्निग्धादिना आहारेण कालस्वाभाव्याच्च श्लेष्मा सञ्चितोऽतिशयेन स्त्यानत्वादतिकुपितो वसन्ते ऋतावर्कांशुतापितः- सूर्यप्रभाभिर्विलायितो, द्रवस्वरूपत्वाज्जलमिव विपरीतं जाठराग्निं हत्वा, हि- यस्मात्, रोगान्- विकारान्, कुरुते- जनयति| अतः- अस्मात्कारणात्, तं- कफं, त्वरया- शीघ्रमेव, जयेत्| दोषानिति केचित्पठन्ति| अर्कतापित इत्यनेनैव सिद्धे अंशुशब्दोऽत्र रश्मीनां पटिमानं सूचयति, न तथा शीते| तत्र हि (सं.सू.अ.४)- “धूमधूम्ररजोमन्दास्तुषाराविलमण्डलाः| दिगादित्याः” इत्यधिजगे| कैर्जयेत्? तीक्ष्णैर्वमननस्यविरेकादिभिरुपक्रमेत्| तथा, लघूनि रूक्षाणि च यानि भोजनानि, तैश्च| तथा, व्यायामश्चोद्वर्तनं च आघातश्च तैश्च कफं जयेदिति| चशब्दो लुप्तनिर्दिष्टः| ततः कफमुल्बणं- उद्धतं, जित्वाऽनन्तरं स्नातोऽनुलिप्तः- समालिप्तः कर्पूरचन्दनागुरुकुङ्कुमैः| तथा, पुराणं च तद्यवगोधूमं च, तथा, क्षौद्रं- माक्षिकं, तथा जाङ्गलं च तच्छूल्यं च- “शूलेन संस्कृतं मांसं शूल्यम्” भटित्रं च, तत्तानि भुङ्क्ते पुराणयवगोधूमक्षौद्रजाङ्गलशूल्यभुक्| शूल्य इति “शूलोखाद्यत्” इति यत्| एवंविधः सन् वयस्यैः- मित्रैः सहित आसवादीन् पिबेत्| किम्भूतान्? निर्गदान्- निवृत्तगदान्निर्दोषान्, पिबेदिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धोऽत्र दीपकत्वात्| आसवो- यो द्रव्याण्यासुत्य क्रियते| उक्तं च- “मद्याकराधिकद्रव्यमदिराद्यैः कृतस्तु यः| सोऽरिष्टः स्यादासवस्तु द्रव्याण्यासुत्य यः कृतः||” इति| सीधुः- इक्षुरसोद्भवः| मार्द्वीकं- मृदीकारसोद्भवम्| माधवो- मधुना संस्कृतः| किम्भूतानासवादीन्? सहकाररसोन्मिश्रान्- अधिवासितान्| तथा, प्रियया- दयितया, आस्वाद्य- किञ्चित्पीत्वा, अर्पितान्- ढौकितान्| तथा, प्रियास्यसङ्गेन सुरभीन्,-सुगन्धीन्| तथा, प्रियानेत्राण्येवोत्पलानि तैरङ्कितान्-सञ्जातशोभान्| तथा, सौमनस्यकृतः- चित्तप्रसादकृतः| तथा, हृद्यान्- हृदयाय हितान्| तथा, शृङ्गबेराम्बु- शुण्ठीक्वथितजलं पिबेत्| तथा, सारः-असनचन्दनादिजः, तेन क्वथितमम्बु पिबेत्| तथा, मधुना युक्तमम्बु मध्वम्बु| जलदेन- मुस्तया च क्वथितमम्बु पिबेत्| चेति समुच्चये|
शमनीं विधत्ते-व्यायामोद्वर्तनाघातैरिति| उल्बणं श्लेष्माणं व्यायामाद्यैर्जित्वा स्नातस्ततः कर्पूराद्यैरनुलिप्तः, पुराणयवादीन् भुञ्जानः, आसवादीन् पिबेत्| प्रकोपे प्रकृतेऽप्युल्बणग्रहणमचर्यपूर्वकप्रकोपार्थम्| आघातः-पद्भ्यां मर्दनम्| कफग्रस्तस्याभ्यङ्गनिषेधाद्रूक्षा एव व्यायामादयः| स्नानशील इति च वचनात्प्राप्तेऽपि स्नाने, स्नात इति श्लेष्मकालीनप्रातःस्नाननिषेधार्थम्| व्यायामादीन्कृत्वैव स्नायान्न पूर्वमित्यर्थः| पुराणत्वं यवगोधूमक्षौद्राणाम्| जाङ्गलं-मृगादिमांसम्, तस्य शूल्यं-भटित्रम्| सहकारः-अतिसुरभिराम्रः, तस्य रसः-तत्फलवृन्तनिर्यासः, तेन उन्मिश्रान्-अधिवासितान्| प्रियया रसविशेषज्ञानार्थं स्वयमास्वाद्यार्पितान्| गन्धविशेषज्ञानार्थं सङ्गतेन सहजसुरभिणा प्रियामुखेन सुरभीकृतान्| वैमल्यादिज्ञानार्थमवलोकयन्त्याः प्रियायाः प्रतिबिम्बिताभ्यां नेत्राभ्यामुत्पलैश्च साक्षन्निक्षिप्तैरङ्कितान्| सौमनस्यकृतः-परिणामेन मनःप्रशान्तिकरान्| हृद्यानास्वादे| निर्गदान्-निर्दोषान्| अक्वथितैरोषधैः कृतं मद्यमासवः| क्वथितैररिष्टः| इक्षुरसेन सीधुः| द्राक्षारसेन मार्द्वीकम्, मधुना माधवः| शृङ्गबेराम्बु-शुण्ठ्या क्वथितं जलम्| असनादिसारैः साराम्बु| मुस्तार्भिर्जलदाम्बु| मधुमिश्रं जलं मध्वम्बु| अनेकद्रवविधानं यस्य यत्सात्म्यं तत्तेन सेवनार्थमित्यर्थः|
Ayurveda Regimen during spring
As an effect, the digestion in the alimentary tract (agni) is diminished, and it gives rise to several diseases.
The kapha should be controlled quickly by resorting to strong emesis/ Vamana, nasal medications, and other therapies and also by taking eatables that are easy to digest and dry (moisture free, fat-free) as well as by physical exercises and by dry massage and mild trampling.
Having thus controlled the kapha, the individual should take bath, anoint the body with the paste of karpura, candana, aguru and kumkuma, make use of old barley (yava), wheat (godhuma), honey (ksaudra), meat of animals of deserts, and meat roasted in the fire as eatable.
During the spring, one should also drink the juice of mango fruit mixed with fragrant substances in the company of friends, getting it served by the beloved women whose fragrant aroma on their bodies and the beauty of their lily-like eyes have made them more appealing. Such drink thereby produces satisfaction to the mind and heart.
The unspoiled beverages such as fermented sugarcane juice(asava), fermented grape juice (mardvika), honey water (madhava), or water boiled with sprigavera or extract of trees such as candana and the like (sarambu) or water mixed with honey (madhvambu), or water boiled with jatada or musta “should also be used during the spring. 18-22
Vasanta Ritucharya Ayurveda Spring regimen
स०-काननेषु- उपवनेषु, स्थितो मध्याह्नं गमयेत्- अतिवाहयेत्| अह्नो मध्यो मध्याह्नः| “संख्याविसा” इत्यादिज्ञापकात्पूर्वापरेत्यादिना एकदेशिसमासः| “अह्नोऽह्न एतेभ्यः” इत्यह्नादेशः| कथम् ? गोष्ठ्यां- क्रीडायां कथा गोष्टीकथास्ताभिः, चित्राभिः- कमनीयाभिः, न त्वर्थव्यवहारसम्बन्धिनीभिः| कीदृशः सन् ? सुखी- रागद्वेषादिरहितः| किम्भूतेषु काननेषु ? दक्षिणदिक्प्रवृत्तैरनिलैः शीतानि, तेषु दक्षिणानिलशीतेषु| तथा, परितः- समन्ताज्जलं नित्यं वहन्ति यानि तेषु| आभीक्ष्ण्ये णिनिः| तथा, क्वचित्प्रदेशे अदृष्टः- ईषद्दृष्टः, क्वचिदतिघनत्वात् नष्टः- न दृश्यते, सूर्यो येषूपवनेषु तान्येवं तेषु| तथा, मणीनां- वज्रमरकतादीनां, कुट्टिमानि- विशिष्टा भुवः, ताभिः कान्तिः- शोभ, येषां तान्येवं तेषु| तथा, परपुष्टैः- कोकिलैः विघुष्टेषु- कृतशब्देषु| तथा, कामस्य कर्मान्ताः कामकर्मान्ताः- मदनव्यापाराः| अन्तशब्दोऽत्र प्रशंसावचने| यथोद्भटस्य (काव्यालङ्कारसङ्ग्रहे प्रथमसर्गे) वचनम्- “वनान्तदेवतावेण्यः” इति) कामकर्मान्तनिमित्तं भूमयो येषां वनानां तान्येवं तेषु| विचित्राणि- नानारूपाणि, पुष्पाणि येषां ते तथाविधा वृक्षा येषां तान्येवं तेषु| सुष्ठु गन्धो येषां तेषु| “गन्धस्येत्” इतीत्समासान्तः|
In the company of friends, one should spend his mid-day happily and should involve himself in pleasant games, pass times, storytelling and the like.
During the spring season one should spend time in this season in forest or gardens which have cool breeze from south direction, with plenty of reservoirs of water all around with only a poor sunlight, the land covered with shining crystals, with the cuckoo everywhere making pleasant sounds and engaged in love-play surrounded with the trees of different kinds of beautiful and charming flowers.
Ayurveda Spring regimen
स०-अस्मिन्काले कफोपचयदोषभयात् गुरुशीतादींस्त्यजेत्| ननु, लवणमपि श्लेष्माणं करोति, तत्कस्मादिह न निषिद्धम् ? अतो ब्रूमः| लवणः पूर्वं कफमम्लमधुराविव न करोति| किं तर्हि ? निधने चिरन्तनसञ्चितं स्रुतिरूपं श्लेष्माणं विधत्ते, विष्यन्दित्वात्| न च लवणस्य मधुरादेरिव बहुतरस्य प्रयोगः प्रसिद्धः, किं तर्हि ? अल्पस्यैव| तस्माल्लवणस्यात्रानिषेध एव न्याय्यः|
That eatables are to be avoided during the spring, which are hard to digest and cold, are fatty, sour, and sweet and one should also avoid sleeping at day time. 23-25
Grishma Ritucharya
स०-यत्- यस्मात्, तीक्ष्णांशुः- भास्करः, अतितीक्ष्णा अंशवः- कराः, यस्य स एवंभूतः सन्, ग्रीष्मे संक्षिपतीव जगत्स्नेहमित्यत्रानुक्तमप्यर्थाल्लभ्यते| केचित्तु “स्नेहमर्कोऽतितीक्ष्णांशुः” इति पठन्ति| स्नेहस्तेजो बलं सारमित्येकोऽर्थः| तं स्नेहमर्कः संक्षिपतीव- यत्सम्बन्धात् संहरतीव पिबतीव| इवशब्देनैतत्सूचयति- हेतुप्रत्ययपरतन्त्रेषु सर्वभावेषु न कश्चित्क्वचित् तद्बुद्धिपूर्वकं संहरति| अतः- अस्मात्कारणात्, अस्मिन्- ग्रीष्मकाले, पट्वादीस्त्यजेत्| परमार्थतो बलहानिकृत्त्वादेषाम्|
Regimen during summer
In summer (Grishma), the sun rays become overwhelming day after day and appear to be destructive. In this season, the kapha decreases day by day while The vata increases day by day.
Therefore, in this season those eatables should be avoided that are salty, pungent and sour in taste . One should also avoid physical exercises and exposure to sunlight during summer. 26-27
Greeshma Ritucharya Ayurveda Summer Regimen
Ayurveda Summer Regimen
स०-मधुरमेवान्नं भजेत्- बाहुल्येन मधुरमन्नं सेव्यम्, न तथाऽन्यरसाघ्रातम्, इत्येवकाराल्लभ्यते| तथा, लघु स्निग्धं हिमं द्रवं चेति| चश्ब्दो लुप्तनिर्दिष्टो द्रष्टव्यः|
सक्तून् सशर्करान् लिह्यात्| सुष्ठु शीतं सुशीतं च तत्तोयं च, तेन सिक्तं- आप्लुतं, अङ्गं- कायो, यस्य स एवंभूतः सन्|
लोकस्य तीव्रतापश्रान्तत्वाच्छ्रान्तस्य च भोजननिषेधात्पूर्वं श्रमहरं विधत्ते-सुशीतेति| स्नानं सक्तवश्च श्रमहराः|
Eatables that are sweet, easy to digest, fatty, cold, and liquid could be taken during the summers.
One could also take cornflour mixed with very cold water and sugar after taking bath in cold water.
Wine (madya) should not be taken during the summer; if necessary, it could be taken in a very little quantity and after diluting it with water.
Emaciation, debility, burning sensation, and delusion could be caused if wine is taken in large doses during this season. 28-29
Ayurveda Regimen mid may mid July
स०-कुन्दः- पुष्पविशेषः, इन्दुः- चन्द्रः, तयोर्द्वन्द्वः| कुन्देन्दुवद्धवलं- शुक्लं शालिं जाङ्गलैः पलैः- मांसैः सहाश्नीयात्- अद्यात्| “क्षुण्णः सितः स्मृतः शाली रक्तो व्रीहिरुदाहृतः”|
स०-रसं नातिघनं पिबेत्| रसशब्देनादिलोपाख्यया तन्त्रयुक्त्या मांसरस उच्यते| तथा, रसालं- मार्जिकाख्यां पिबेत्| तथा, रागखाण्डवौ पानकं च पञ्चसाराख्यम्| एतेषां च लक्षणं तन्त्रान्तरे उक्तम्| यथा- “सितामध्वादिमधुरा रागास्तत्राच्छकान्तयः| ते साम्लाः खाण्डवा लेह्याः पेयाश्चांशुकगालिताः|| स्वाद्वम्लपटुकट्वाद्याः प्रलेहास्तत्र खाण्डवाः| गुडदाडिममांसाद्या रागा अंशुकगालिताः|| हृद्या वृष्या रुचिकरा ग्राहिणो रागखाण्डवाः” इति| तथा- “द्राक्षामधूकखर्जूरकाश्मर्यैः सपरूषकैः| तुल्यांशैः कल्पितं पूतं शीतं कर्पूरवासितम्|| पानकं पञ्चसाराख्यं दाहतृष्णानिवर्तकम्|” अन्यत्र चोक्तम्| यथा- “गुडदाडिमादियुक्ता विज्ञेया रागखाण्डवाः| त्रिजातमरिचाद्यैस्तु संस्कृताः पानकास्तथा “ इति| कीदृशं पानकं पिबेत् ? इत्याह- नवं यन्मृद्भाजनं तत्र स्थितम्| तथा, मोचं- कदलीफलं, चोचं- पनसफलं, तयोर्दलानि, तैर्युक्तम्| तथा, साम्लम्, तित्तिडीकादियोगात् खाण्डवरसानुगतम्| केचित्तु क्षीरं घृतपिप्पलीशशिमाक्षिकशर्करोपेतं पञ्चसारं पानकमित्याहुः| केन पिबेत् ? इत्याह- मृन्मयशुक्तिभिः| पाटलया वासितं- सुरभीकृतं, तथा सकर्पूरं सुशीतलं चाम्भः पिबेत्| मृन्मयशुक्तिभिरित्यत्रापि योज्यम्| सुश्रुते चोक्तम्- “परिपेलवया तुल्या गुडगुग्गुलुमुस्तकाः| चूर्णिताः शशिनोपेता नवभाजनधूपनम्|| कुष्ठमुस्तकसंयुक्तैः पेलवोशीरवालकैः| मृदिता मृत्सुपिष्टैस्तैः खदिराङ्गारपाचिताः|| सहकाररसाभ्यक्ताश्चम्पकोत्पलवालकैः| पद्मकुब्जककुन्दैश्च यथालाभाधिवासिताः|| श्रेष्ठः सलिलवासोऽयं स्मृतः सर्वर्तुको बुधैः”| इति|
आ० र०-पानं विधत्ते-पिबेदिति| रसं-मांसरसम्| नातिघनं-ईषत्सान्द्रम्| रसाला-करमथितं मरिचशर्करादियुक्तं दधि| मधुराम्ललवणकृतं पानकं-रागः| मधुराम्ललवणकटुकषायजं-खाण्डवः| पञ्चसारं पानकं-मध्वादिभिः पञ्चभिः कृतम्| वक्ष्यति हि (हृ. चि. अ. २/१३)- “मधुखर्जूरमृद्वीकापरूषकसिताम्भसा| मन्थो वा पञ्चसारेण सघृतैर्लाजसक्तुभिः|| इति| तच्च नवे मृन्मये पात्रे स्थितम्| मोचं-कदलीफलं, चोचं-नारिकेलं, तयोर्दलैः-शकलैर्युक्तम्| साम्लं-दाडिमाद्यैरम्लीकृतम्| मृन्मयीभिः शुक्तिभिः पिबेत्| तथा, अम्भः पिबेत्| तच्च पाटलापुष्पैरधिवासितं सकर्पूरं सुशीतलं च|
During the summer, boiled rice that is white like the kunda flower and the full moon should be eaten along with meat of animals of the desert.
Meat juice (rasa) which is not very thick, yoghurt churned and mixed with pepper powder and sugar (rasaia), syrup which is sweet, sour and salty (raga) and syrup which has all the tastes (sadava), syrup prepared with several substances (panaka), syrup prepared with draksa, madhuka, kharjura, kasmarya, and parusaka fruits (pancasara) all in equal quantities, cooled and added with powder of patra, tvak, eld and the like and kept inside a fresh mud pot along with leaves of plantain and coconut trees, and made fermented could be drunk in mugs of mud or Shell.
Ayurveda Greeshma Ritucharya Summer Regimen
स०-माहिषं क्षीरं ससितं- सशर्करं, रजन्यां- रात्रौ, पिबेत्| किम्भूतम् ? चन्द्रेण नक्षत्रैश्च शीतलम्| रात्रावाकाशे शैत्यार्थं स्थापितमित्यर्थः| किंकुर्वन् पिबेत् ? भक्ष्यान् भक्षयन्- भुञ्जन्| कीदृशान् ? शशाङ्ककिरणान्- कर्पूरनाडिकाख्यान्| [ (हृ.चि.अ.५/४९)- “तालीसचूर्णवटकाः सकर्पूरसितोपलाः| शशाङ्ककिरणाख्यास्तु भक्ष्या रुचिकराः परम्||”]
Eatables known as hollow, finger-like, fried pastry made of cornflour should be taken at night.
Very cool water kept in a mud pot along with flowers and karpura should be used for drinking purposes during this season. 30-31
Buffaloes’ milk mixed with sugar and collected under moon light and the stars are the most suitable drink in the summers. 32
Ayurveda Summer day regimen
स०-अभ्रं- आकाशं, कषन्ति- उल्लिखन्ति, अत्युच्चतयाऽभ्रङ्कषाः| महान्तश्च ते शालाश्च तालाश्च महाशालतालाः| अभ्रङ्कषाश्च ते महाशालतालाश्च, तै रुद्धः- स्थगितः, उष्णरश्मिः- दिनकरो येषु वनेषु तेषु, मध्यन्दिने- मध्याह्ने, अर्कतापार्तः सन् स्वप्यात्- शयीत| माधव्यो- लताविशेषा अतिमुक्तकाख्याः, तासु श्लिष्टा माधवीश्लिष्टाः द्राक्षायास्तबकाः- गुच्छका द्राक्षास्तबकाः| माधवीश्लिष्टाश्च ते द्राक्षास्तबकाश्च, तैः शालितुं- श्लाघितुं शीलं येषां वनानां तानि माधवीश्लिष्टद्राक्षास्तबकशालीनि, तेषु वनेषु|
कायमाने- वेण्वादिनिष्पादिते गृहविशेषे| कीदृशे ? सुगन्धि च तद्धिमं च तत्पानीयं च तत्सुगन्धिहिमपानीयम्| पटानां- वस्त्राणां, आलिः- पङ्क्तिः, पटालिः| सुगन्धिहिमपानीयेन सिच्यमाना पटालिर्यस्मिन्नसौ सुगन्धिहिमपानीयसिच्यमानपटालिकः, तस्मिन् तथाविधे कायमाने| तथा, प्रवालाः- किसलयानि| फलानां लुम्बयः- स्तबकाः| प्रवालाश्च फललुम्बयश्च प्रवालफललुम्बयः| चूतानां प्रवालफललुम्बयस्ताभिः, चिते- परितो व्याप्ते|
कदलीत्यादि| तल्पे- शयने, कल्पिते| कैः ? कदलीदलादिभिः| कदल्याः- रम्भायाः, दलानि- पत्राणि, कह्लारं- सौगन्धिकम्, मृणालं- बिसम्, कमलं- पद्मम्, उत्पलं- कुमुदम्, एतेषां द्वन्द्वः| तैः कदलीदलादिभिः, कोमलैः- सुकुमारस्पर्शैः, कल्पिते- रचिते| किम्भूते ? कुसुमानि च पल्लवाश्च कुसुमपल्लवाः| हसन्त इव कुसुमपल्लवा यत्र तस्मिन्| धारागृहेऽथवा स्वप्यादिति वर्तते| धारागृहं- अविरतं यतो जलधाराः पतन्ति| किम्भूते ? पुस्तस्त्रीस्तनहस्तास्यैः प्रवृत्तमुशीरवारि यत्र तस्मिन्| पुस्तो- दार्वादिमय्याः स्त्र्याद्याकृतेरुपादानकारणं यद्वस्तु तदुच्यते|
आ० र०-स्थानविशेषे निद्रां विधत्ते-अभ्रङ्कषेति| अभ्रङ्कषाः-अत्युच्चाः| महान्तः-स्थूलाः| माधवीषु-वासन्तीषु, श्लिष्टाः-लग्नाः, द्राक्षास्तबका यासु शालासु-लतागृहेषु, तद्वन्ति यानि वनानि|
पटालिकाः-पङ्क्तिमत्यो नवास्तृणादिरचिता भित्तयः| कायमाने-शिबिरे| प्रवालाः-पल्लवाः| फललुम्बयः-फलस्तबकाः|
कल्हारं-सन्ध्याविकाशि पद्मिनीपुष्पम्| कमलं-दिनविकाशि| उत्पलं-रात्रिविकाशि| मृणालानि-बिसानि| तल्पे-शयने| हसत्कुसुमाः-विकसन्मल्लिकादिपुष्पाः, पल्लवाः-पर्यन्ताः, यस्य तत्तथा| अथवा धारागृहे स्वप्यात्| यत्र यन्त्ररचनाविशेषेण रचिता जलसीकराः प्रसरन्ति, तद्धारागृहम्| पुस्तस्त्रियो-दार्वादिमय्यः पुत्रिकाः, तासां स्तनादिभ्यः प्रवृत्तमुशीरवारि-सेव्योदकं यत्र तत्तथा|
In forests having tall trees such as saia, taia and the like reaching the sky, the day time could be spent during the summers. These trees obstruct the hot rays of the sun.
One could also spend time in this season, in houses around which bunches of flowers and grapes are hanging from their creepers; sheets of cloth spreading sweet-scented water are arranged to fan the air, bunches of tender leaves and fruits of mango (ciita) hanging all around.
Individuals should sleep on a soft bed prepared with petals of flowers of kadali, and the like. To get rid of the heat of the sun, one should spend the long summer days remaining inside such houses that have fully blossomed flowers suspended all around, that are cooled by water fountains with the water being scented with usira and coming out from the well-shaped breast, hand, and mouth of statues. 33-36
ayurveda in heat wave
स०-निशासु- रात्रिषु, सौधपृष्ठे- हर्म्यतले, आसना- स्थितिः| कार्येत्यध्याहार्यम्| तत्रासीतेत्यर्थः| किम्भूते सौधपृष्ठे ? निशाकरः- शीतांशुः, तस्य कराः- गभस्तयः, तैराकीर्णे- व्याप्ते|
ayurveda remedies in heat stroke
स०-स्वस्थचित्तस्य- रागाद्यनुपहतमनसः, जलार्द्राः क्लमं हरन्ति| एवं तालवृन्तादयो योज्याः| अन्तर्दीपकत्वादस्य| तथा च कीदृशस्य ? चन्दनार्द्रस्य- चन्दनेनानुलिप्तस्य| तथा, मालिनः- स्रग्विणः| तथा, निवृत्तं कामतन्त्रं- पुष्पधन्वपरिच्छदो यस्य| तथा, सुष्ठु सूक्ष्मे तनुनी स्वच्छे वाससी यस्य स एवम्| जलार्द्राः- पानीयप्लुताः शाटिकाः| तालवृन्तानि- मयूरपिच्छादिकृतानि तालवृन्ताकृतीनि व्यजनानि| तथा, विस्तृताः- महान्तः, पद्मिनीपुटाः- नलिनीपत्राणि, वीजनार्थम्| तथा, उत्क्षेपाः- मयूरपिच्छादिकृता व्यजनविशेषाः| ते च किम्भूताः ? मृदुरुत्क्षेपो येषु ते मृदूत्क्षेपाः| जलवर्षी हिमोऽनिलो येषु उत्क्षेपेषु ते जलवर्षिहिमानिलाः| शीतजलाभ्युक्षितैरेतैर्वातः कार्य इत्यर्थः| कर्पूरेत्यादि| मालाशब्दः प्रत्येकं युज्यते| स्फटिककर्पूरग्रथिता माला मल्लिकामालाश्चेत्यर्थः| तथा, हाराः- मुक्ताफलदामानि| किम्भूताः ? सह हरिचन्दनेन वर्तन्त इति सहरिचन्दनाः| यत् छेदे लोहितमतिसुगन्धि सुष्ठु शीतवीर्यं च, तद्धरिचन्दनमुच्यते| मनोहरेत्यादि| मनोहरो- रम्यः, कलो- मधुरः, आलापो येषां ते मनोहरकलालापाः| शिशवो- बालकाः| तथा, सारिकाः- शरारयः| शुकाः- कीराः| मृणालेत्यादि| मृणालानि- अतिकोमलानि बिसानि, वलयाः- कटकानि, यासां ताः| दयिताः- योषितः| किम्भूताः ? कान्ताः- रम्याः| तथा, प्रोत्फुल्लैः विकसितैः, कमलैरुज्ज्वलाः- शोभिताः| एवम्भूताश्चोत्प्रेक्ष्यन्ते, जङ्गमाः- सञ्चारिण्य इव पद्मिन्यः| क्लमं हरन्तीति योज्यम्| स्वस्थचित्तस्येति प्राधान्यख्यापनार्थं प्रागुपात्तम्| स्वस्थचित्तस्यैवैते जलार्द्रादयः क्लमं हरन्ति, न तथोपतप्तमनसः| [तथा हि- चन्दनार्द्रादिसकलविशेषेण विशेषितस्याप्युपतप्तमनसो न तथा क्लमं हरन्ति|] चित्तायत्ता हि सर्वभावानां शुभाशुभप्रवृत्तयः| तथा च स्निग्धमधुरोऽप्याहार उपयुक्तः, सुखशय्यादिरपि विहारः सेवितः, शोकाविष्टचेतसो न तथा शरीरस्य पुष्टिमादधाति| अत एव “शोकः शोषणानाम्” इत्यग्र्यसङ्ग्रहे (चरके सू.अ.२५/३९, सङ्ग्रहे सू.अ.१३) प्रोक्तम्| तथा, रूक्षोऽप्याहारस्तथाविधो विहारश्च सेवितो निर्वृत्तमनसः पुष्टिमेवादधाति, न कार्श्यम्| तथा चोक्तम् (च.सू.अ.२५/३९, सं.सू.अ.१३)- “निर्वृतिः पुष्टिहेतूनाम्” इति| सुश्रुते च क्लमस्य लक्षणमुक्तम् (शा.अ.४/५१)- “योनायासः श्रमो देहे प्रवृद्धः श्वासवर्जितः| क्लमः स इति विज्ञेय इन्द्रियार्थप्रबाधकः” इति| आ० र०-क्लमहरत्वकथनद्वारेणासनादीनि विधत्ते-आसनेति| स्वस्थचित्तत्वादिविशिष्टस्य या आसना-आस्या, सा क्लमं हरति| स्वस्थचित्तस्य-निर्वृत्तमनसः| चन्दनार्द्रस्यकर्पूरयुक्तचन्दनार्द्रस्य| तदुक्तम्-“कर्पूरचन्दनार्द्राङ्गो मृदुघर्मोत्तरच्छदः” इति| मालिनः-मालाभूषितस्य| निवृत्तकामतन्त्रस्य-सुरतविमुखस्य| तनु-विरलं, वासो यस्य| जालार्द्रादयो व्यजनविशेषाः क्लमं हरन्ति| जालार्द्राः-वस्त्रमयानि व्यजनानि| तालवृन्तानि-तालवृन्तजयानि| विस्तृताः-ये व्यजनकाले विस्तीर्यन्ते| पद्मिनीपुटाः-पद्मिनीपुटमयानि| उत्क्षेपाः-नलिकाप्रविष्टदण्डत्वादर्ध्वमधश्चाम्भः क्षिपन्ति| ते च सर्वे जलार्द्रादयो मृदूत्क्षेपाः-मन्दान्दोलनाः| जलवर्षी हिमानिलो येषां ते तथा| कर्पूरमालादयः क्लमं हरन्ति| कर्पूरग्रथिता मल्लिकाग्रथिताश्च मालाः| सहरिचन्दनाः-पीतचन्दनमणिमिश्रिताः, हाराः-मुक्तावलयः| मनोहराः-सुन्दराकारः, कलालापः-मधुरालापाश्च, शिशवः शुकाः सारिकाश्च| मृणालादिधारणाज्जङ्गमाः पद्मिन्य इव याश्च स्त्रियः, ताश्च क्लमं हरन्ति|
Individuals should sleep on the terrace facing good moonlight at night.
The individual, who possesses a balanced mind in summer, should expel exhaustion due to the heat of the day by anointing the body with a paste of chandana, wearing garlands, and by avoidance of sexual activities .
He should dress in very light or thin clothing and make arrangements to fan his body with fans made of Reeds or big, wet lily (padmini) leaves.
One should also arrange for the syringes that sprinkle cool water softly. By sporting garlands of flowers of karpuramallika and of pearls and beads of white sandal paste (haricandana), by staying at place where children, mynah bird (sarika) and parrot (suka) chant pleasantly; by being surrounded by beautiful women wearing bangles of soft lotus stalk, the blossom of lotus in their hair, the wise could remove the heat of the summer . 37- 41
Varsha Ritu charya
सं-आदानमुक्तम्, तेनादानाख़्येन कालेन ग्लानं-सक्लमं, वपुः-शरीरं, येषां पुरुषाणां ते आदानग्लानवपुषः, तेषामपचितधातूनामग्निरप्यपचितः सन्नो-मन्दः सन्, पुनर्वर्षासु सीदति-हानिं याति| अपिशब्दः पुनरर्थे, अनेकार्थत्वान्निपातानाम्| वर्षास्विति नित्यबहुत्वाद्बहुवचनम्| केन सीदति ? इत्याह-कालस्वभावाद्दोषैः,-वातपित्तश्लेष्मभिः, दुष्टैरित्यनुक्तमप्यर्थाद्गम्यते| यतोऽग्निसादहेतुत्वमदुष्टानां तेषां न सम्भवति| तस्माद्दुष्टैर्दोषैरग्निः सीदतीत्यर्थाल्लभ्यते| ननु, कथं वर्षासु दोषाणां दुष्टत्वं स्यात् ? इत्याह-दुष्यन्तीत्यादि| ते दोषा दुष्यन्ति| कदा ? अम्बरे-वियति, अम्बुलम्बाम्बुदे-अम्बुना लम्बा अतिनिर्भरत्वादम्बुलम्बा ईदृशा अम्बुदाः-मेग़ाः, यस्मिन्नेवंविधे सति| अनेन च विशेषणेनास्य कालस्य स्वरूपमुपलक्षयन्त्याचार्याः| यदैवंविधो वर्षाकालः सम्पद्यते, तदैवैते दोषा दुष्यन्ति-स्वकर्मण्ययोग्याः सम्पद्यन्ते, न वर्षाकालमात्रेऽनासादितस्वरूपे| तथा, सतुषारेण मरुता-सजलकणेन पवनेन, तथा, सहसा-ग्रीष्मतापसन्तापादनन्तरमेव, शीतलेनाभ्यन्तरो वायुर्दुष्यति| तथा, भुवो बाष्पः-ऊष्मा भूबाष्पस्तेन| तथा, कालस्वाभाव्याच्चाम्लपाकेन वारिणा पित्तं दुष्यति| तथा, मलिनेन वारिणा-लूतादितन्तुविण्मूत्रेत्यादिकलुषेण वर्षाजलेन, कालस्वाभाव्याच्चातिशयेन मन्दत्वं गतेनाग्निना श्लेष्मा दुष्यति| तदेवमस्मिन्काले वातपित्तश्लेष्माणो युगपत्कालस्वाभाव्याद्दुष्यन्ति| नन्विह त्रयाणामपि दोषाणां कोपोऽनुज्ञायते| वक्ष्यति तु (हृ.सू.अ. १२|२४)-“चयप्रकोपप्रशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु” इति| तदिमे वचसी परस्परं व्याघ्नाते| अत्रोच्यते| नानयोर्वाक्ययोर्मिथो विरोधः सम्भाव्यते| यस्मादिह दुष्यन्तीत्युक्त्या स्वस्थानस्था एव दुष्टिं प्राप्ता विषादिस्पृष्टद्रव्यवत्कार्यकरणेऽसमर्था जायन्त इत्युक्तम्| चयप्रकोपप्रशमा इत्यत्र प्रकर्षेण कोपः स्थानान्तरगतिलक्षणो गदितः| तदेवमस्मिन् काले वायोः कदाचिद्दुष्टत्वं स्यात् कदाचित्कोपश्च, इति वचनाभ्यामेताभ्यां प्रत्यपादि| पित्तश्लेष्मणोस्तु दुष्टत्वमात्रमेव| इति न किञ्चिदत्रासमञ्जसम्| तेष्वित्यादि| इति-प्रकारे| अन्योन्यं दूषयितुं शीलं येषां वातादीनां त एवम्, तेषु-अनेन प्रकारेण परस्परं दूषणस्वभावेषु सत्सु, भजेत्साधारणं सर्वं-यत्किञ्चिद्वातादीनां युगपत् प्रशमनं प्रशमनं तत्सर्वं सेवेत| यच्चोष्मणो जाठराग्नेः, तेजनं-उद्दीपनं, तद्भजेत्| ऊष्मणस्तेजनस्यात्र चशब्दप्रयुक्तस्योपादानं प्राधान्यख़्यापनार्थम्| अग्निर्हि सर्वभावानां प्रधानम्| तथा च वक्ष्यति (सङ्ग्रहे शा.अ.६)- “शान्तेऽग्नौ म्रियते, युक्ते चिरं जीवत्यनामयः| रोगी स्याद्विकृते, मूलमग्निस्तस्मान्निरुच्यते” इति| तस्मादग्न्युत्तेजनार्थं यत्नः कार्य इति भावः| भजेदिति क्रियापदं आदिदीपकत्वात् “भोजनं त्वतिदुर्दिने” इति यावत्सर्वेषु योज्यम्|
Regimen during the rainy season
The digestion (agni remains weak in individuals during the rainy season as they are debilitated by the summer (adankala). The agni undergoes further decrease and gets vitiated by the dosas in the rainy season.
The dosas, in turn, get provoked by the effect of hanging, thick clouds full of water; the cold wind having snow and blowing suddenly; water getting dirty because of rain; the warmth of the earth, sourness, and the poor strength of digestion. Thus, the doshas start vitiating one another and cause various diseases.
Hence, one should apply all methods that actuate the dosas and should take up measures to promote digestive power. 42-44
Varsha Ritucharya Ayurveda seasonal regimen for the rainy season
स०–शुद्धा तनुर्यस्य स एवम्भूतः-कृतविरेकादिः सन्, आस्थापनं-निरूहं, भजेत्| तथा, जीर्णं धान्यं-पुराणयवगोधूमादिकम्| तथा, रसान्-मांसरसान्| किम्भूतान् ? कृतान्,- स्नेहशुण्ठ्यादियुतान्| तथा, जाङ्गलं पिशितं-हरिणैणादिकं मांसम्| तथा, यूषान्-मुद्गदाडिमादिकृतान्| तथा, मधु-मार्द्वीकम्, अरिष्टम्, द्वयमप्येतत् चिरन्तनं-पुराणम्, न तु नवम्, आग्निमान्द्यभयात्| मस्तु सौवर्चलाढ्यं-अक्षलवणसंयुक्तम्| वेति समुच्चये| किम्भुतं मस्तु ? पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागराः पञ्चकोलम्, तेनावचूर्णितम्| तथा, दिव्यं आकाशजं, तथा कौपं, तथा शृतं-क्वथितं, चाम्भः पिबेत्| चः समुच्चये| दिवि भवं दिव्यम्, दिगादित्वाद्यत्| कूपे भवं कौपम्, प्राग्दीव्यतोऽण्| अतिदुर्दिने-वातवर्षाकुलेऽहनि, व्यक्ताः-प्रधानाः, अम्ललवणस्नेहा यत्र तद्भोजनं भजेत्| तथा, संशुष्कं-शुष्कप्रायम्| तथा, क्षौद्रवत्-समाक्षिकम्| तथा, लघु| ननु, “वातलं मधु” इति (हृ.सू.अ. ५|५२) वक्ष्यति| पवनश्चात्र कुप्यतीत्युक्तम्| अतो माक्षिकस्यात्रोपयोगो न युक्तः| अत्रोच्यते| देहधातवोऽस्मिन् काले क्लेदमुपयान्ति| ततश्च क्लेदसंरक्षणे एवोपक्षीणप्रभवत्वात् मधु मरुत्कोपं विधातुमसमर्थम्| तस्मान्मधूपयोगो न्याय्य एव|
शमनीं विधत्ते-जीर्णं धान्यमिति| जीर्णं-पुराणम्| रसान्-मांसरसान्| कृतान्-पटुकट्वम्लस्नेहयुतान्| पिशितं-मांसम्| यूषान्-धान्यक्वाथान्, तानपि कृतान्| मधु-मार्द्वीकम्, अरिष्टं-क्वथितौषधमद्यम्, द्वयमपि चिरन्तनम्| पञ्चकोलावचुर्णितं सौवर्चललवणाढ्यं च मस्तु-दधिमण्डम्| दिव्यं-आन्तरिक्षम्| तच्चातीताश्विनगृहीतं काचादिपात्रस्थम्, वर्षासु ग्रहणनिषेधात्| तदभावे कौपम्, तच्च शृतम्| उक्तं हि सङ्ग्रहे (सू. अ. ४)- “दिव्यं क्वथितकूपोत्थं चौण्ड्यं सारसमेव च|” इति|
वर्षाविशेषे भोजनविशेषमाह-भोजनं त्विति| अतिदुर्र्दिने-वातवर्षाकुलेऽहनि| संशुष्कं-कुल्माषादि| क्षौद्रवत्समाक्षिकम्| वातलमपि मधु क्लेदघ्नत्वात्कालसामर्थ्येन वा अवातलत्वाद्विहितम्| उक्तं हि सङ्ग्रहे (सू. अ. ७)- “वातलं वातकोपेऽपि वर्षासु मधु शस्यते” इति|
During the rainy seasons, the individual should have the application of the asthapana basti/ Niruha Basti which is decoction enema therapy after undergoing purificatory therapies like vamana, and virecana.
One should use old cereals, meat juice processed with spices and the like, the meat of animals of desert-like lands, soup of pulses, wine prepared from grapes, and fermented decoctions.
The eatables should predominantly include sour, salty, and fatty, dry, mixed items and honey that are easy to digest on days without sunlight. 45-461/2
Ayurveda seasonal regimen for rainy season
स०-पादाभ्यां चरति नित्यं पादाचारी, नैव यः सोऽपादचारी,-यानयायी स्यात्| तथा, सुरभिः-शोभनगन्धयोगात्| “स्नानशीलः सुसुरभिः” (हृ.सू.अ. २|३१) इत्यनेनैवास्यार्थस्योक्तत्वात् सुरभिग्रहणमतिशयार्थम्| तथा, सततं अविरतं, धूपितेऽम्बरे यस्य स एवम्| तथा, हर्म्यपृष्ठे-धवलगृहतले, वसेत्-तिष्ठेत्| कीदृशे ? बाष्पश्च शीतं च शीकरश्च तैर्वर्जिते|
स्थानविशेषे वासं विधत्ते-हर्म्यपृष्ठ इति| हर्म्यपृष्ठे-हर्म्यमस्तके|
Individuals should move only in vehicles, they should use perfumes, and should expose their clothes to fragrant fumes. He should dwell in the upper stories of the house. The places devoid of heat, cold, and snow should be selected for residence.47
Ayurveda Rainy season regimen
स०-तथा, नदीजलादीन् पञ्च त्यजेत्| उदकालोडिताः सक्तवः ससर्पिष्का उदमन्थवाच्या जलावक्षीरीसंज्ञाः| तदत्र काले साम्यत्वात्सक्तवस्तक्रादिसंयोगान्नात्यन्तमनिष्टाः| पानीय संयोगात्तु वातलाः, प्रकृष्टवातले काले नाभीष्टा एव| मुनिना त्वेवमुक्तम् (च. सू.अ. ६|३४)- “उदमन्थं दिवास्वप्नमवश्यायं नदीजलम्| व्यायाममातपं चैव व्यवायं चात्र वर्जयेत्” इति|
During the rainy season, one should avoid the river water and the beverage prepared with flour of corns mixed with ghee (udamantha).
One should not sleep during day hours / Divaswapa, and should not have exertion and exposure to the sun. 48
Sharad Ritucharya – Ayurveda autumn regimen – Mid September – Mid November
स०-वर्षासु शीतं वर्षाशीतं, तदुचितं-सात्म्यं यस्य, तदेवंविधमङ्गं-वपुर्येषां ते वर्षाशीतोचिताङ्गा नराः, तेषां सहसैव-झटित्येव, शरदि जातायां, अर्करश्मिभिः-भानुभाभिस्तप्तानां सतां पित्तं कुप्यति| किम्भूतम् ? वृष्टौ सञ्चितं,-वर्षासु वृद्धिं गतम्| यतश्चैवं ततश्च तज्जयाय तिक्तं घृतं-कुष्ठचिकित्सितोक्तं, योज्यमिति वाक्यशेषः| यदि वा, तिक्तैर्द्रव्यैः साधितम्| तथा, विरेको योज्यः| तथा, रक्तमोक्षणं च| सर्वोपक्रमेभ्यः पित्ते विरेकस्य ज्यायस्त्वादिह पूर्वमुपन्यासः| तथा ह्याह (चरके सू.अ. २५|३९)- “विरेचनं पित्तहराणाम्” इति| ततो रक्तमोक्षणं, पित्ताधारत्वाद्रक्तस्य| विरेचनाङ्गत्वाच्च तज्जयाय घृतं तिक्तमिति घृतस्य पूर्वमुपन्यासः| न ह्यस्निग्धस्य विरेचनप्राप्तिरस्ति| तथा च वक्ष्यति (हृ. सू. अ. १८|५९)- “स्नेहस्वेदावनभ्यस्य कुर्यात्संशोधनं तु यः| दारु शुष्कमिवानामे शरीरं तस्य दीर्यते” इति| तथा, विरिक्तस्य स्रुतरक्तस्य च पवनप्रकोपभयम्| कालस्वाभाव्याच्च पित्तकोपभयम्| तदेतत्परिहर्तुं तथा देहपुष्ट्यर्थमग्निसन्धुक्षणार्थं च तिक्तघृतोपयोगः कार्यः| इत्यनेककार्यकरणत्वेन प्राधान्याच्च तिक्तघृतस्य पूर्वमुपन्यासः| असमासकरणं च ज्ञापनार्थम्| नैतानि सर्वाण्यवश्यं तिक्तघृतादीनि तदा कार्याणि| किं तर्हि ? देशाद्यनुरोधात् कदाचित्पित्तविजयाय तिक्तं घृतं, कदाचिद्विरेकः, कदाचिद्रक्तमोक्षः, कदाचिद्द्वयं, कदाचित्सकलान्येवेति| विरेकस्तु पित्तविजयार्थमवश्यं शरदि कार्यः| यथा-वसन्ते श्लेष्मविजयाय वमनम्, वर्षासु च पवनविजयाय बस्तिः| अत एव प्राङ्निर्दिष्टं वसन्ते वमनं, वर्षासु चास्थापनं, शरदि विरेक इति|
आ० र०-अथ शरच्चर्या| सा च चयपूर्वके शोधनी, अचयपूर्वके शमनी| तत्र सोपपत्तिकां शोधनीं विधत्तेवर्षाशीतोचिताङ्गानामिति| वर्षासु सञ्चितं पित्तं वार्षिकशीतसात्म्यशरीराणां नृणां शरद्यर्करश्मिभिः सहसैव तप्तानामसात्म्यतापसम्बन्धात्कुप्यति| अतस्यस्य-पित्तस्य, जयाय तिक्तं-तिक्तसंज्ञं कुष्ठचिकित्सितोक्तं, घृतं स्नेहनार्थं योज्यम्| ततो विरेकस्ततो रक्तमोक्षणम्|
Sharad Ritucharya
Regimen during autumn
स०-क्षुधितोऽन्नं-भोजनं, तिक्तादिगुणयुक्तं भजेत्| क्षुधितग्रहणमतिबुभुक्षितप्रतिपादनार्थम्, अक्षुधितस्य भोजनाधिकाराभावात्| किं तत्तिक्तादिगुणयुक्तम् ? इत्याह-शालीत्यादि| शाल्यादीन् सप्त भजेत्|
Medicated ghee-based recipes Tikta Ghruta described in the treatment of kustha below should be opted.
The individuals should also undergo purgation therapy/ Virechana as well as bloodletting (raktamoksana) .
When hungry, the individual should take eatables that are made of bitter, sweet and astringent tastes and are easy to digest, such as rice, green gram (mudga), sugar (sita,) dhatri (amtika), patota, madhu and meat of animals of desert. 49-501/2
Hamsodaka Hamsodaka
स०-समन्तात्-सर्वतः, सूर्यप्रभाभिरहनि तप्तं-क्वथितम्, चन्द्रकिरणैर्निशि शीतीकृतम्| तथा, अगस्त्योदयेन निर्विषीकृतम्| तथा, शुचि-पवित्रम्| वर्षासु ह्यशुचीत्युक्तम्| तच्च हंसोपभोग्यतया हंसवदतिनैर्मल्याद्धंसोदकं नाम तन्त्रकारैरायुर्वेदशास्त्रे संज्ञितम्| तथा, निर्मलं-अकलुषम्| तथा, मलान्वातपित्तश्लेष्मणो, जयतीति मलजित्| अगस्त्योदयनिर्विषशब्देन विशेषणेनैतत् प्रतिपादयति, यथा-यदन्तरिक्षप्रभवं सरस्तडागादिस्थं जलं, तदेव प्रायेण शरद्येवंगुणं वेद्यम्| न कूपादिप्रभवम्, तस्य सदा निर्विषत्वात्| तथा चान्तरिक्षप्रभवमेवं पठ्यते (हृ. सू. अ. ५|८)- “लूतादितन्तुविण्मूत्रविषसंश्लेषदूषितम्” इति| तच्च नाभिष्यन्दि-न स्रुतिरूपश्लेष्मकारि, न वा रूक्षं-न वातप्रकोपकारि| वाशब्दश्च शब्दस्यार्थेऽत्र| यतस्तप्तांशुकिरणैस्तप्तम्, यतश्च शीतांशुकरैः शीतं-प्राह्लादितम्, इत्थं स्नेहरौक्ष्ययोरन्तरे वर्तमानं पानादिष्वमृतोपमम्| आदिशब्देन स्नानावगाहयोर्ग्रहः| कुपितदोषशमनादकुपितदोषसाम्यानुवृत्तिहेतुत्वाच्चामृततुल्यमेतज्जलं भजेदिति योज्यम्| अत्रोष्णांशुग्रहणमग्नितापनिवृत्त्यै| किरणग्रहणं साक्षात्तत्स्पर्शसम्भावनार्थम्| तृणदवपलाशादिभिरास्तृतमपि रविस्तापयति न तु तत्तथा गुणवत्| अतः किरणग्रहणेन तद्व्यवधानव्युदासं करोति| ननु च, सर्वं दिनं सूर्यकिरणैस्तापः सम्भवति| चन्द्रकरैस्तु सर्वां रात्रिं कथमिव स्यात् ? यतः सकलस्य चन्द्रमसः पौर्णमास्यामेव सर्वस्यां रात्र्यां सम्भवो नान्यत्र| तस्माच्छीतं चन्द्रकिरणै रात्र्यामिति नैतद्युक्तम्| अत्रोच्यते| विमले व्योमनि यथैव रविचन्द्रौ यथाकालमव्याहतस्वरूपं प्राप्तौ पथ्यतां जलस्यापादयतस्तद्वन्नक्षत्राण्यपि| तस्मान्नक्षत्रैरपि शीतं चन्द्रेणेव श्रेष्ठमेव भवत्युदकम्| एवं चैतदवगच्छेत्, अन्यथैतद्वाक्यमयुक्तमिव स्यात्| चरकमुनिनाप्यनेनैवाऽभिप्रायेण नक्षत्रग्रहणं नाकारि| यथा (च. सू. अ. ६|४५)- “दिवा सूर्यांशुसन्तप्तं निशि चन्द्रांशुशीतलम्|” इति| अष्टाङ्गसङ्ग्रहेऽप्युक्तम् (सू.अ. ४.)- “दिवा दिवाकरकरैर्निशाकरकरैर्निशि” इति| अत्र हि सकलस्याहोरात्रस्य रविशशियोगाय दिवानिशाग्रहणम्, अन्यथैतदनर्थकं स्यात्, व्यभिचाराभावात्|
Hamsodaka is the name of the water that gets an exposure to the hot sun rays during the day and that has been cooled by the cool rays of the moon during the night, and for several days so continuously, which has been detoxicated by the rise of the star Agastya which is pure, uncontaminated and capable of mitigating the malas or dosas .
This neither produces more secretions or moisture inside the minute channels so as to block them (abhishyandi) nor is this very dry.
It does not cause dryness by the non-production of sufficient moisture in the channels. For drinking and other purposes, such water is like nectar (amrita) . 51.-52
ayurveda hamsodaka
स०-चन्दनं चोशीरं च कर्पूरश्च मुक्ताश्च स्रजश्च वसनानि च, तैरुज्ज्वलः-शोभनः सन्, सौधेषु-धवलगृहपृष्ठेषु, चन्द्रिकां ज्योत्स्नां, भजेत्| कदा ? रजनीमुखे,-प्रदोषे| परतस्तु निदाघ इव न सेव्या, अवश्यायभयात्| अवश्यायो ह्यत्र परिहार्यः|
The evening of the autumn season could be spent on the terraces of the painted white houses.
Anointing the body with the paste of candana, usira and karpura, wearing garlands are also good for these days.
A shining dress and moonlight are also worth enjoying during this season. 53
factors to be avoided during the autumn
स०-तुषारादीन् दश परित्यजेत्| तुषारो-अवश्यायः| क्षारो-यवक्षारादिः| सौहित्यं-तृप्तिः| तीक्ष्णं च तन्मद्यं च तीक्ष्णमद्यम्| पुरोवातः-पूर्वदिगागतो वातः|
The following factors are to be avoided during the autumn: exposure to snow or mist, indulgence in alkaline substances, and satiation with a hearty meal.
Use of yoghurt (dadhi), oil (taila), muscle fat (exposure to sunlight, strong liquors, sleeping during the daytime, and the eastern breeze should also be avoided during the autumn. 54
Use of taste as per season: Food taste as per season
स०-शीते-हेमन्तशिशिरयोः, वर्षासु चाद्यांस्त्रीन्-स्वाद्वम्ललवणाख्यान्, रसान् भजेत्| वसन्ते चान्त्यांस्त्रीन्-तिक्तकटुकषायान् भजेत्| स्वादुं निदाघे-ग्रीष्मे मधुरं, भजेत्| शरदि स्वादुतिक्तकषायान् भजेत्| शरद्वसन्तयो रूक्षमन्नपानं समासेन भजेत्| अतो विपरीतं-स्निग्धम्, अन्यदा-हेमन्तशिशिरग्रीष्मवर्षासु| शीतमन्नपानं घर्मघनान्तयोर्भजेत्| अतो विपरीतं-उष्णमन्नपानम्, अन्यदा-हेमन्तशिशिरवसन्तवर्षाख्ये काले, भजेत्|
The seasonal regimen In brief
The first three rasas, the tastes such as sweet, sour and salt, (Madhura, Amla, Lavana) could be made use of especially during (Hemanta and sisira) and the rainy season .
The last three rasas, tastes such as bitter, pungent and astringent (Katu, Tikta, Kashaya) should be used during the spring season.
The sweet taste / Madhura should be used during the summer.
The sweet, bitter, and astringent (Madhura, tikta, and kasaya) tastes are to be used during autumn (sarad ).
hemanta, sisira, rainy : sweet, sour, salt.
Qualities of food as per season: During the autumn and spring (sarad and vasanta), the eatables and drink could be taken when they are dry, moistureless, and fatless,
While during the summer (grishma) and end of rainy season they should be taken cold .
Finally, in other seasons the eatables and drinks should be taken when they are still hot . 55-56.
Qualities of food as per season
स०-नित्यं-सर्वदा, सर्वेषां-षण्णामपि रसानां, अभ्यासः-शीलनं, कार्यमिति वाक्यशेषः| “सर्वरसाभ्यासो बलकराणाम्” इति (सं. सू. अ. १३) वचनात्| नन्वेवं सति यथर्तुसेव्यत्वेन रसनियमो यः पूर्वं कृतः स विरुद्धः ? नेत्याह-स्वस्वेत्यादि| ऋतावृताविति वीप्सायां द्वित्वम्| स्वं च स्वं च स्वस्वं, तस्याधिक्य-भूयस्त्वं, कार्यमिति शेषः| यथा-शीते वर्षासु चाद्यांस्त्रीनित्युक्तम्| तदेतेषु ऋतुष्वेते रसा भूयसोपयोक्तव्याः, न त्वेत एवेत्यर्थः| तथा, समधातुं प्रति समे देशे चैष नियमो वेद्यः| अन्यत्र तु जाङ्गलेऽनूपे वा देशे विषमधातोश्च धातुसाम्योत्पादनार्थं देशदेहानुगुणमन्यर्तुविहितविधानमन्यस्मिन्नप्यृतावनुष्ठेयमेव|
For the maintenance of health, the habit of using all six tastes every day during all the seasons is ideal; however , one should emphasize taking the rasas prescribed for different seasons. 57
RituSandhi Charya
स०-ऋत्वोः-शिशिरवसन्तयोर्ग्रीष्मप्रावृषोरित्यादिकयोः, अन्त्यश्चादिश्च यौ सप्ताहौ तावृतुसन्धिरिति स्मृतः-इत्युच्यते| तत्र-सप्ताहद्वयलक्षण ऋतुसन्धौ, पूर्वः-पूर्वर्तुसम्बन्धी, विधिस्त्याज्यः| अपरः-एष्यद्दतुसम्बन्धी, सेवनीयः| कथम् ? क्रमात्,-क्रमेण, “पादेनापथ्यमभ्यस्तम्” (हृ. सू. अ. ७|४७) इत्यादिना| सप्तानामह्नां समाहारः सप्ताहः| सप्ताहश्च सप्ताहश्च सप्ताहौ| “राजाहःसख़िभ्यष्टच्” इति टच् समासान्तः| “न संख़्यादेः समाहारे” इत्यह्नादेशनिषेधः| ननु, किमेवं त्यागः सेवनं च क्रियते ? इत्याह-असात्म्यजा इत्यादि| यस्मात् सहसा त्यागशीलनात् असात्म्यात्-अनुचिताज्जाता असात्म्यजा रोगाः स्युः| ततः सहसा त्यागशीलनं न कार्यमिति भावः|
इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख़्यायां सूत्रस्थाने तृतीयोऽध्यायः समाप्तः|| ३||
आ० र०-पूर्वोत्तरयोऋतुचर्ययोः क्रमेण त्यजनभजने विधत्ते-ऋत्वोरिति| पूर्वस्यर्तोरन्त्यः सप्ताहः, उत्तरस्य च आद्यः सप्ताहः, एवं चतुर्दशाहात् ऋतुसन्धिः स्मृतः| तस्मिन् ऋतुसन्धौ पुर्वर्तुसम्बन्धी विधिः क्रमात् त्याज्यः, उत्तरर्तुसम्बन्धी क्रमात्सेव्यः| सहसा हि त्यागशीलने च क्रियमाणे असात्म्यजा रोगाःस्युः| क्रमो यथा-ऋतुसन्धेः प्रथमे दिने पुर्वस्याहारस्य त्रयः पादाः, उत्तरस्यैकः| द्वितीये पूर्व एवाहारः| तृतीये प्रथमवत्| चतुर्थे पुर्वस्य द्वौ पादौ, उत्तरस्य द्वौ| पञ्च्चमषष्ठयोः प्रथमवत्| सप्तमे चतुर्थवत्| अष्टमे पूर्वस्यैकः, उत्तरस्य त्रयः| नवमदशमैकादशेषु चतुर्थवत्| द्वादशेऽष्टमवत्| त्रयोदशे उत्तर एव आहारः| चतुर्दशेऽष्टमवत्| अतःपरंतूत्तर एवाहारः| अमु च क्रमं “पादेनापथ्यम्” (हृ. सू. अ. ७/४७) इत्यत्रोपपादयिष्यमः| सुश्रुतस्त्वहोरात्रेऽपि षडृतूनाह (सू. अ. ६/१५)- “तत्र पूर्वाह्णे वसन्तस्य लिङ्गम्, मध्याह्ने ग्रीष्मस्य, अपराह्णे प्रावृषः, प्रदोषे वार्षिकम्, शारदमर्धरात्रे, प्रत्युषसि हैमन्तमुपलक्षयेत्| एवमहोरात्रमपि वर्षमिव शीतोष्णवर्षदोषोपचयप्रकोपोपशमैर्जानीयात्” इति| ननु, ततश्चैकस्य दोषस्यैकस्मिन् काले चयप्रकोपोपशमैर्विरुद्धत्वं चापद्यते, वार्षिकाणामाहोरात्रिकाणां च चयादीनां तथा समावेशात्| यथा-वसन्तस्य पूर्वाह्णे कफस्य लिङ्गम्, मध्याह्ने ग्रीष्मस्य| मैवम्| आहोरात्रिकैश्चयादिभिरनवकाशैः सावकाशा वार्षिकाश्चयादयो बाध्यन्ते| आहोरात्रिकः कफस्य हि प्रशमो माध्याह्निकः, तस्यावकाशो मध्याह्न एव| प्रकोपस्तु वासान्तिक, तस्यावकाशाः सायाह्नादयोऽपि, तेषामपि वसन्तत्वात्| न ग्रीष्मादिमध्याह्नो माध्याह्निकस्य प्रशमस्यावकाश इति वाच्यम्, ग्रीष्मे तावद्ग्रीष्मत्वादेव प्रशमे सिद्धे वैयर्थ्यात्| वर्षासु दोषत्रयदुष्टिः, शरद्यपि किञ्चित्कफपकोप इष्टः| “कुर्यात्पित्तं च शरदि तस्य चानुबलः (लं) कफः” इति (हृंइ.अ. २/५१) वचनात्| हेमन्तशिशिरयोः सञ्चयः स्पष्ट एव| एवं चयप्रशमयोरपि वाच्यम्| चयप्रकोपयोस्त्वविरोधः, द्वयोर्वृद्धिरूपत्वात्| यच्च प्रचलितत्वं प्रकोपे विशेषः, तं प्रतिचयहेतोरुदासीनत्वम्| एवं वातपित्तयोरपि वाच्यम्| ननु, “वयोहोरात्रिभुक्तानां तेऽन्तमध्यादिगाः क्रमात्|” इति (हृ.सू.अ. १/८) वाक्ये पित्तकफवातानां मध्याह्नपुर्वरात्रापररात्रेषु प्रकोप उक्तः| सुश्रुतवाक्ये तु वातचयवातप्रकोपकफचया उक्ताः, इति विरोधः| मैवम्| दोषभेदनाविरोधात्| अथर्तुलक्षणं सङ्ग्रहे (सू.अ.४)-“धूमधूम्रा रजोमन्दास्तुषाराविलमण्डलाः| दिगादित्या मरुच्छैत्यादुत्तरो रोमहर्षणः|| रोध्रप्रियङ्गुपुन्नागलवल्यः कुसुमोज्ज्वलः| दृप्ता गजाजमहिषवाजिवायसशूकराः|| हिमानीपटलच्छन्ना लीनमीनविहङ्गमाः| नद्यः सबाष्पाः सोष्माणः कूपापश्च हिमागमे|| देहोष्माणो विशन्तोऽन्तः शीते शीतानिलाहताः| जठरे पिण्डितोष्माणं प्रबलं कुर्वतेऽनलम्|| विसर्गे बलिनां प्रायः स्वभावादिगुरु क्षमम्| बृंहणान्यन्नपानानि योजयेत्तस्य युक्तये|| वसन्ते दक्षिणो वायुराताम्रकिरणो रविः| नवप्रवालत्वक्पत्राः पादपाः ककुभोऽमलाः|| किंशुकाशोकचूतादिवनराजिविराजिताः| कोकिलालिकुलालापकलकोलाहलाकुलाः|| ग्रीष्मेऽतसीपुष्पनिभस्तीक्ष्णांशुर्दवदीपिताः| दिशो ज्वलन्ति भूमिश्च मारुतोनैऋतोऽसुख़ः|| पवनातपसंस्वेदर्जन्तवो ज्वरिता इव| तापार्ततुङ्गमातङ्गमहिषैः कलुषीकृताः|| दिवाकरकराङ्गारनिकरैः क्षपिताम्भसः| प्रवृद्धरोधसो नद्यश्छायाहीना महीरुहाः|| विशीर्णजीर्णपर्णाश्च शुष्कवल्कलताङ्किताः| वर्षासु वारुणो वायुः सर्वसस्यसमुद्भवः|| भिन्नेन्द्रनीलनीलाभ्रवृन्दमन्दाविलं नभः| दीर्ग़िका नववार्योग़मग्नसोपानपङ्क्तयः|| वारिधाराभृशाग़ातविकासितसरोरुहाः| सरितः सागराकारा भूरव्यक्तजलस्थला|| मन्द्रस्तनितजीमूतशिख़िदर्दुरनादिता| इन्द्रगोपधनुःख़ण्डविद्युदुद्योतदीपिता|| परितः श्यामलतॄणा शिलीन्ध्रकुटजोज्ज्वला| शरदि व्योमशुभ्राभ्रं किञ्चित्पङ्काङ्किता मही|| प्रकाशकाशसप्ताह्वकुमुदा शालिशालिनी| विक्षिप्ततीक्ष्णकिरणो मेग़ौग़विगमाद्रविः|| बभ्रुवर्णोऽतिविमलाः क्रौञ्चमालाकुला दिशः| कमलान्तरसंलीनमीनहंसांसग़ट्टनैः|| तरङ्गभङ्गतुङ्गानि सरांसि विमलानि च|” इति| इति हेमाद्रिटीकायामायुर्वेदरसायने| ऋतुचर्याप्रकरणं सामस्त्येन निरूपितम्|| ३||
Inter seasonal period
During that period, the regimen of the proceeding season could be discontinued gradually, and that of the next season could be applied likewise.
Non-habituation (Asatmya) could result from sudden discontinuance or adoption of different regimens. 58-59
Thus ends the chapter- Rituchayra, the third of Sutrasthana of Astanga Hridaya Samhita composed by Srimad Vagbhata, Son of Sri Vaidyapati Simhagupta.
Ayushkameeya Adhyaya “Desire for long life.” आयुष्कामीय अध्याय : Ashtanga Hridayam Sutra Sthana Chapter 1
Dinacharya दिनचर्या अध्याय : Daily Routine According to Ayurveda : Ashtanga Hridayam Chapter 2
